Czym są fitoncydy?
Fitoncydy to naturalne substancje wytwarzane przez rośliny w celu ochrony przed owadami i innymi szkodliwymi mikroorganizmami. Te siarkoorganiczne związki działają bakteriobójczo, bakteriostatycznie, grzybobójczo, fungistatycznie i pierwotniakobójczo, hamują też namnażanie się wirusów.
Fitoncydy wydzielane są przez różne części roślin, w tym liście, kwiaty i korę. Drzewa uwalniające fitoncydy sprawiają, że w powietrzu leśnym jest dwukrotnie mniej bakterii niż w miastach. Samo wdychanie lotnych olejków działa prozdrowotnie, dlatego też spacery po lesie wspomagają układ odpornościowy i poprawiają samopoczucie. Do fitoncydów zalicza się takie związki, jak: alfa-pinen, beta-pinen, d-limonen, sabinen, mircen, kamfen, allicyna czy dihydroallina.
Termin fitoncydy wprowadził po raz pierwszy w 1937 roku rosyjski biochemik Borys Pietrowicz Tokin. Naukowiec zaobserwował, że rośliny wytwarzają substancje, które chronią je przed gniciem bądź zjedzeniem przez zwierzęta. Nazwa wywodzi się od dwóch słów: greckiego „phytón” odnoszącego się do roślin oraz „cide” oznaczającego zabijanie lub wyniszczanie. Nadana nazwa podkreśla więc działanie fitoncydów.
Rolki
Gdzie występują fitoncydy?
Fitoncydy produkowane są przez rośliny wyższe. Wytwarzają je m.in.:
- drzewa i krzewy iglaste: jałowce, sosny, świerki, jodły, żywotniki,
- drzewa i krzewy liściaste: czeremcha, jarzębina, buk, porzeczka czarna, jaśminowiec, brzoza, olcha, bez czarny,
- rośliny zielne: piołun, kolendra, tymianek, macierzanka, szałwia, anyż, pokrzywa, koper,
- rośliny warzywne: cebula, czosnek, chrzan, papryka, pomidor, psianka, rzodkiewka, por, gorczyca.
Fitoncydy – działanie
Fitoncydy wykazują działanie odpowiadające naturalnym antybiotykom wytwarzanym przez bakterie, grzyby i porosty. Substancje te nie tylko chronią drzewa i inne rośliny przed zwierzętami, ale i korzystnie wpływają na zdrowie ludzi. Fitoncydy uwalniane z drzew i krzewów zmniejszają produkcję hormonu stresu, dlatego przebywanie w lesie działa uspokajająco i relaksująco. Badania wykazały, że dwugodzinny spacer w lesie zwiększa aktywność komórek NK (natural killer – naturalni zabójcy) i działanie to może utrzymywać się nawet przez kilka dni.
Terpeny, główny rodzaj fitoncydów, łagodzą stany zapalne i zmniejszają stres oksydacyjny. Ekspozycja na powietrze leśne działa uspokajająco na układ nerwowy oraz obniża poziom kortyzolu. Beta-pinen wykazuje właściwości antydepresyjne, a alfa i beta-pinen, mircen, beta-tujen, octan bornylu i 3-karen wpływają na poprawę snu. W badaniach stwierdzono, że fitoncydy regulują ciśnienie krwi, obniżają poziom glukozy we krwi, wzmacniają odporność i działają leczniczo w chorobach układu oddechowego.
Fitoncydy czosnku i cebuli, a w szczególności związek określany jako allicyna, działa bakteriobójczo na gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus), pałeczkę ropy błękitnej (Pseudomonas aeruginosa), pałeczkę okrężnicy (Esterechia coli) i laseczkę sienną (Bacillus subtilis). Fitoncydy wykazują właściwości antyseptyczne, a ponadto ułatwiają gojenie się ran, zwiększają wrażliwość na antybiotyki, mogą też działać jako inhibitory cholesterolu i tym samym obniżać jego stężenie w organizmie.
Ale to nie wszystko. Wykazano, że fitoncydy mogą zapobiegać uszkodzeniom błony śluzowej przewodu pokarmowego. Badania wskazują, iż związki te działają przeciwzapalnie w przełyku, żołądku, jelicie cienkim i okrężnicy. Fitoncydy wykazują właściwości przeciwutleniające i przeciwnowotworowe. W przeprowadzonych badaniach zaobserwowano, że olejek aromatyczny uzyskany z kumkwatu japońskiego (Citrus japonica Thunb) działa antyproliferacyjnie na komórki raka prostaty. W olejku eterycznym z sosny występuje aż 50 różnych związków terpenowych, z czego 37 ma właściwości przeciwnowotworowe. Alfa-pinen działa przeciwnowotworowo przeciwko rakowi wątrobowokomórkowemu i rakowi prostaty, indukuje apoptozę komórek w raku jajnika oraz hamuje rozwój raka piersi. Z kolei składniki olejku z gorzkiej pomarańczy (Citrus aurantium) wspomagają procesy pamięciowe i działają wspomagająco w leczeniu choroby Alzheimera. Na poprawę nastroju, koncentracji i pamięci wpływa też olejek z cytryny zwyczajnej (Citrus Limon).
Fitoncydy w diecie
Spożywanie produktów bogatych w fitoncydy niesie ze sobą wiele korzyści zdrowotnych. Oprócz wspomnianego już działania bakteriobójczego i grzybobójczego, fitoncydy:
- pobudzają trawienie (wzmagają wydzielanie soków trawiennych i żółci, ułatwiają przepływ żółci przez drogi żółciowe,);
- wspierają układ sercowo-naczyniowy – działają przeciwzakrzepowo i przeciwmiażdżycowo, obniżają stężenie cholesterolu, wspomagają krążenie krwi;
- zmniejszają stężenie glukozy we krwi.
Jak włączyć produkty z fitoncydami do diety? Można to zrobić w prosty sposób urozmaicając dania drobnymi dodatkami:
- do kanapek warto dodawać pomidory, plasterki cebuli i rzodkiewkę;
- w diecie może znaleźć się sok lub syrop z cebuli, spożywane po kilka łyżeczek na dzień, szczególnie gdy męczy nas kaszel lub angina;
- syrop z młodych pędów sosny lub świerku również sprawdzi się wspomagająco w leczeniu kaszlu oraz w celu poprawy trawienia;
- czosnek niech będzie składnikiem zup i sałatek;
- dużą dawkę fitoncydów dostarczymy jedząc konfiturę z czarnego bzu, np. podaną na toście;
- jedną szklankę herbaty można zastąpić herbatą lub naparem z pokrzywy, piołunu, kopru, czy szałwii;
- do dań można dodawać przyprawy takie, jak oregano, kolendra, tymianek czy szałwia.
Fitoncydy – zastosowanie
Dzięki wytwarzanym przez drzewa fitoncydom spacery po lesie nie tylko poprawiają kondycję i ogólne zdrowie fizyczne, ale i wspomagają leczenie chorób. Tzw. kąpiele leśne polecane są szczególnie osobom z nadciśnieniem tętniczym, przewlekłą obturacyjną chorobą płuc (PoChP), przewlekłą niewydolnością serca i zaburzeniami snu. Spacery zmniejszają stres, poprawiają zdolności poznawcze i samopoczucie. Środowisko leśne sprzyja zwiększeniu aktywności układu nerwowego współczulnego, co przynosi odprężenie dla organizmu.
Produkty bogate w fitoncydy powinny znaleźć się w diecie profilaktycznie jako składniki o działaniu prozdrowotnym. Warzywa, takie jak czosnek i cebula polecane są szczególnie dla osób, które chcą żywieniowo wspomóc działanie układu odpornościowego. Przy spożywaniu ziół należy zachować ostrożność – osoby chorujące na choroby przewlekłe powinny skonsultować z lekarzem możliwość wprowadzenia ziół do diety.
Źródła:
- Duka R., Ardelean D., Phytoncides and phytoalexins – Vegetal antibiotics, Jurnal Medical Aradean (Arad Medical Journal) Vol. XIII, 3, 2010, pp. 19-25.
- Antonelli M. i wsp., Forest Volatile Organic Compounds and Their Effects on Human Health: A State-of-the-Art Review. Int. J. Environ. Res. Public Health 2020, 17(18).
